Onlangs is het Archief van Zeepolder en polderdistrict Arkemheen in de dienstverlening gekomen. Het archief van de Zeepolder Arkemheen geeft een beeld van de ontwikkeling van het waterbeheer langs de zuidkust van de Zuiderzee vanaf de 17e eeuw tot 1985. Dit archief is een unieke bron, die een goed gedocumenteerd beeld geeft van hoe het beheer van het water in dit gebied zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld. Dat de documentatie zo goed is, komt doordat het beheer van de polder conservatief was en ontwikkelingen hier later pas plaats vonden dan ergens anders.
Afbeelding: 1971-69-0057, Foto van het afschrift van de dijkbrief van 1356.
De geschiedenis van de polder Arkemheen gaat terug tot het jaar 1356, toen hertog Reijnout van Gelre een overeenkomst sloot met grondeigenaren in de Erckemeden (het huidige Putten en Nijkerk). De zogenoemde meden of maatlanden waren stukken land die droog kwamen te liggen toen na het jaar 1200 de Zuiderzee ontstond. Rond 1300 begon het waterpeil echter weer te stijgen, waardoor deze laaggelegen hooilanden steeds vaker overstroomden. De grondeigenaren en hertog Reijnout van Gelre besloten een dijk aan te leggen over de hooilanden in Putten en Nijkerk en deze te onderhouden. Het afschrift van deze overeenkomst is terug te vinden in de inventarisnummers 69 tot 71.
De aanleg van de dijk maakte het nodig dat er een bestuur moest worden opgericht dat verantwoordelijk was voor de toezicht op het onderhoud van de dijk: het polderbestuur. Door middel van schouw zorgde het bestuur ervoor dat de grondeigenaren de dijk onderhielden. Deden ze dat niet, dan kregen ze eerst een waarschuwing. Werd er daarna nog geen onderhoud gepleegd, dan mocht het bestuur een boete opleggen.
In 1611 werden de gronden onder Holk en Achterhoek toegevoegd aan het grondgebied van de polder. De toevoeging van deze gronden gebeurde na een proces bij het Hof van Gelre. Als compromis hoefden deze nieuwe gebieden maar de helft te betalen van de gewone bijdrage (omslag).
Al vroeg ontstonden er conflicten rondom het dijkbeheer. In het begin van de 16e eeuw kwam het bijvoorbeeld tot wrijving tussen de grondeigenaren van Putten en Nijkerk en die van Harderwijk. Harderwijk wilde meer invloed op het dijkbeheer, omdat zij vonden dat de dijkplicht niet eerlijk verdeeld was. In 1607 veroorzaakte een dijkdoorbraak opnieuw een conflict over de grenzen van de polder. Eigenaren wilden hun grond buiten de poldergrens zien om zo niet mee te hoeven betalen aan de herstelkosten. Dit resulteerde in een herziening van het dijkrecht in 1611, dat de basis legde voor de latere waterbeheerstructuren.
De 17e en 18e eeuw stonden vooral in het teken van bestuurlijke en juridische aanpassingen. In 1753 werd de paaldijk vervangen door een met een steenglooiing versterkte dijk, een belangrijke verbetering voor de waterkering, al gingen de uitvoering en financiering gepaard met grote moeilijkheden. Bestuurlijke spanningen, financiële tekorten en technische obstakels maakten het tot een langdurig proces.
In 1948 werd er besloten om een ruilverkaveling (het herverdelen van landbouwgrond tussen eigenaren) aan te vragen voor het lage gebied langs de kust van het IJsselmeer, een plan dat veel weerstand opriep bij de lokale boeren. De ruilverkaveling was bedoeld om de landbouwproductie te vergroten door grotere percelen te creëren, maar veel boeren vreesden dat het hen zou dwingen hun bedrijf op te geven. Het plan wordt verworpen en de oorspronkelijke verkaveling bleef bestaan.
Het archief van Arkemheen biedt nu een schat aan informatie over deze bewogen geschiedenis. De vorming van het archief begon zoals vele polderarchieven, namelijk in het huis van een bestuurslid, maar door de eeuwen heen verschoof het naar verschillende locaties. Dit had niet altijd een gunstig effect op de staat van de archiefstukken. Vooral het financiële gedeelte heeft te maken gehad met schade door schimmel. Het oudste deel van het archief, met documenten die dateren van voor 1611, is helaas verloren gegaan. Gelukkig zijn afschriften van belangrijke documenten bewaard gebleven.
Arkemheen is een van de vele polders die zijn opgegaan in het huidige waterschap Vallei en Veluwe. Alle archieven van deze nu opgeheven waterschappen geven samen inzicht in de steeds toenemende problemen met de waterkering, afwatering en het ontstaan van de tegenwoordige vraagstukken rond watervervuiling, natuurbeheer en mestoverschot.
Wie onderzoek wil doen in dit of andere waterschapsarchieven, heeft achtergrondkennis nodig. Vooral bij archieven van voor 1795 is het belangrijk om iets te weten over het oude waterschapsrecht en het particuliere karakter van de waterschappen in die tijd. Ook werden er in die tijd veel vaktermen gebruikt die tegenwoordig niet meer vanzelfsprekend zijn. Een beetje vertrouwd raken met die oude termen helpt om de archieven beter te begrijpen. Bekijk het archief hier: toegang 1971.
De inventarisatie van het Archief van de Zeepolder en het Polderdistrict Arkemheen werd met zorg uitgevoerd door Margriet Mijnssen-Dutilh, vrijwilliger bij het Gelders Archief.
Wilt u meer gedetailleerde informatie over de geschiedenis van dit waterschapsarchief? Dit is te vinden in de boeken ‘Amersfoort lag aan zee’ en ‘Een vallei vol water’ van Margriet Mijnssen-Dutilh.
Westervoortsedijk 67-D
Openingstijden studiezaal