Leenkamers

Gelders Archief Menu

Wat zijn leenkamers?

Het leenstelsel of feodalisme was tijdens de middeleeuwen in grote delen van Europa het heersende maatschappelijke systeem. Na de middeleeuwen verdween dit stelsel langzaam, tot het tijdens de Franse Revolutie helemaal werd afgeschaft.

Een belangrijke rol in dit systeem speelde de adel. Leenheren (grootgrondbezitters) gaven grond, huizen of rechten in leen aan leenmannen, als dank of in ruil voor (krijgs-)diensten.

Een leenkamer werd door de heer opgericht om de uitgifte van de lenen en het innen van heergewaden bij te houden. Heergewaden waren een vergoeding aan de leenheer wanneer een nieuwe leenman werd aangesteld.

De leenkamers

Het archief van een leenkamer kan bestaan uit:

Leenprotocollen of leenaktenboeken

De leengriffier van de leenheer schreef een afschrift van de leenakte in de leenprotocollen of leenaktenboeken. In deze leenaktenboeken staan de akten vaak in chronologische volgorde. Als er later iets werd toegevoegd werd dat er ook wel eens tussen geschreven. De leenman kreeg de leenakte zelf (met zegels), en bewaarde die. Die aktes zijn daarom vaak terug te vinden in een familiearchief.

In leenaktenboeken staan niet alleen de afschriften van leenakten maar ook eventuele testamenten, volmachten, akten van bezwaring, akten van magescheid (de verdeling van eigendommen als een overledene geen testament had).
Leenrepertoria of leenregisters

Om te kunnen controleren wie welk leen bezat en of de leenman zich aan zijn plichten hield werden er soms leenregisters aangelegd. Deze waren op plaats ingedeeld. Onder de verkorte inhoud van de akte staan de opeenvolgende leenmannen.

Met de leenboeken/leenprotocollen die de leenkamer voor de heer bijhield kunnen we de ‘bezitters’ na elkaar opsporen. Veel leengoederen werden na verloop van tijd erfelijk. Omdat verwantschap vaak benoemd wordt, kunnen we met de leenboeken ook familiebanden aardig goed nagaan. Bovendien gaan deze archieven veel verder terug dan de DTB-boeken. De leenboeken zijn ook belangrijk voor onderzoek naar veldnamen.

Afschaffing leenstelsel

Het leenstelsel werd in 1798 afgeschaft, maar de leenadministratie liep soms nog een paar jaar door, tot 1811. Toen het stelsel werd afgeschaft werd de leenman de eigenaar, de leenheer kreeg geen vergoeding.

Hoe zoekt u door de archieven van de leenkamers?

Volg deze stappen:

Stap 1:

Bepaal eerst welk leenkamerarchief u verder wilt onderzoeken.

Gebruik hiervoor het boek: Overzicht van leenkamers met leenaktenboeken en leenregisters in Gelderland (Studiezaalbibliotheek Gelders Archief).

Begin met de leenkamers die in de buurt liggen van het leengoed.
Zoek in de gepubliceerde leenkamerregisters, op naam of op plaats (digitaal):
- Register op de Leenaktenboeken van het vorstendom Gelre en het graafschap Zutphen, het kwartier van Arnhem
- Register op de Leenaktenboeken van het vorstendom Gelre en het graafschap Zutphen, het kwartier van Nijmegen
- Register op de Leenaktenboeken van het vorstendom Gelre en het graafschap Zutphen, het kwartier van Zutphen

In de studiezaalbibliotheek vindt u:

Register op de Leenen van het Huis Bergh
Register op de Leenen der bannerheerlijkheid Baer en der heerlijkheid Lathum
Stichtsche, Gaasbeeksche en Overijsselsche Leenen gelegen in Gelderland
Leenregisters van de Proosdij van Emmerik
De leen-, keurmedige en tynsgoederen van de Sint Salvator-abdij te Prüm in Gelderland (de leenkamer van Klarenbeek)
Register op de Leenactenboeken van in Holland gelegen leenkamers betreffende leengoederen, gelegen in Gelderland
Zie ook het Register van de leengoederen van verschillende leenheren in het Graafschap Zutphen, 1699 - 1799: Een overzicht per ambt of plaats van lenen en aan welke leenkamers ze leenhorig zijn. Zie hiervoor het archief van de Staten van het kwartier van Zutphen (0005), inv. 1372 en 1373.
Hiervan is ook een transcriptie met index: Tenten, M.V.T. (ed.), Register van leengoederen in de Graafschap Zutphen aangelegd in 1696/1697, publicatie Oost-Gelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijgeschiedenis.

Voor leenkamers buiten Gelderland die lenen hadden in Gelderland zoekt u in:

Overzicht van leengoederen van ‘buitenlandse’ leenkamers met lenen in de drie voormalige kwartieren in Gelderland, 1797, 1798 in het Bataafs Frans Archief (0016), inv.nr. 531
E.D. Eijken, Repertorium op de Overstichtse en Overijsselse leenprotocollen, 1379 - 1805, en wel voor Gelderland: deel 7, nrs. 1727-1799 en deel 8, nrs. 1800-1845
Bij hiaten in de leenadministratie is ontbrekende informatie soms terugvinden in de serie rekeningen in het Hertogelijk Archief (0001) en het archief van de Rekenkamer (0012) in verband met betaalde heergewaden
Er zijn in het verleden nogal eens processen gevoerd over geschillen betreffende lenen, leenvererving e.d. Deze kunt u vinden in de archieven van het Hof van Gelre en Zutphen (0124) en van de Leenkamer (0002), leenprocessen.

Stap 2:

De registers verwijzen steeds naar een archief- en inventarisnummer in onze collectie. Veel van die inventarisnummers zijn al gedigitaliseerd. U kunt de scans dan via onze site bekijken.

Als er nog geen scans van een inventarisnummer zijn dan komt deze vaak in aanmerking voor scannen op verzoek. Dit is te herkennen aan het bijbehorende icoon. Staat dit icoon niet bij de beschrijving van een inventarisnummer? Dan kunt u het alleen bekijken in onze studiezaal. U kunt voor uw bezoek alvast archiefstukken aanvragen om in te zien.

Literatuur/Nadere toegangen

W.A. Beelaerts van Blokland, De praktijk van het leenrecht (Leiden 1910)
J. van Beynum, Hoe werkt een leenkamer?, Gens Nostra 37 (1982), p. 321-329
J.P.H. de Monté ver Loren en J.E. Spruit, Hoofdlijnen uit de ontwikkeling der rechterlijke organisatie in de Noordelijke Nederlanden tot de Bataafse omwenteling (Deventer 1982)
J.C. Kort, Leenkamers en genealogisch onderzoek voornamelijk in Holland, Gens Nostra 44 (1989), p. 445-448
J.C. Kort, Overzicht van de leenkamers in Holland (Den Haag, 1987) (Publicatiereeks van het Algemeen Rijksarchief, nummer 1)
A.J. Mensema, Repertoria op de registers van de particuliere leenkamers in Overijssel, 1400-1809, (Zwolle 1988) (Uitgaven van Collectie Overijssel, nr. 15-17)

Gepubliceerde leenregisters/repertoria in de Bibliotheek van het Gelders Archief:

S336.1 (Vereniging Veluwse Geslachten) publikatie 217A & 217B Maren, J.W. van; Veldhuizen, A. van; Klaasen, R. (eds.); Register op de Lenen en Tinsen van het Huys Scherpenzeel (Barneveld 1995)
6404 Woudenberg, H.M. van (ed.), Repertorium van de beleningen van het Huis Scherpenzeel (Scherpenzeel z.j)
4488 Nieuwenhuis, W.H.M., Repertorium op de beleningen van de Hofsteden rond de Holevoet te Scherpenzeel (Het Voorde, het Clooster, Geitenbeek, Coutijs, Klein Lambalgen, Vlastuin en de Ruigehoef) (Scherpenzeel 1989)
4297/ 2 Kort, J.C., Repertorium op de lenen van de graaf van Holland in Gelre 1279-1646 (Rotterdam 1987)
4298 Kort, J.C.; Repertorium op de lenen van de graaf van Holland in Gelre 1279-1646 Vervolg (Rotterdam 1988)
3920 Kort, J.C., Leenhoven van de heren van Vianen, 1292-1666 in: Ons Voorgeslacht 1985
III - 234 A (Band 8) Dösseler, E. en Oediger, F.W., Die Lehnregister des Herzogtums Kleve