Voor vragen over de digitale raadpleging van het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) kunt u hier klikken.
Slag om Arnhem
De Tweede Wereldoorlog heeft in Gelderland diepe sporen nagelaten. Tussen september 1944 en mei 1945 werd de provincie zwaar getroffen door oorlogsgeweld.
Vooral de geallieerde Operatie Market Garden in september 1944 had grote gevolgen. Het offensief mislukte grotendeels, waardoor de frontlinie plotseling dwars door Gelderland kwam te lopen. Hoewel de geallieerden Nijmegen en een deel van de Betuwe wisten te bevrijden, veranderde de Slag om Arnhem delen van de stad, Renkum en de omliggende dorpen in een ruïne.
Hoe begin ik mijn onderzoek naar de Tweede Wereldoorlog?
Er is geen algemeen oorlogsarchief over de Tweede Wereldoorlog binnen het Gelders Archief. Dit betekent dat archiefstukken over dit onderwerp zich in verschillende toegangen of collecties bevinden. U kunt uw onderzoek beginnen door in de zoekbalk op onze homepagina te zoeken met gegevens die u al heeft: namen, plaatsen, periodes of gebeurtenissen. Ons systeem zoekt dan in alle toegangen. Via de zoekresultaten kunt u mogelijk de antwoorden op uw (onderzoeks-)vragen vinden. Vindt u niet direct wat u zoekt, dan betekent dit niet altijd dat er geen informatie is. Heeft u vragen over hoe u het beste kunt beginnen, dan helpen wij u graag verder. Mail ons via
Hoe zoek ik alleen in de archieven over de Tweede Wereldoorlog?
Wij hebben alle archieven die betrekking hebben op de Tweede Wereldoorlog in een overzicht geplaatst. Klik hier voor dat overzicht. U kunt dan op dezelfde manier de gegevens die u al heeft invoeren in de zoekbalk (hierin staat de tekst alle woorden). Via uitgebreid zoeken (de blauwe knop ernaast) kunt u de zoekopdracht uitbreiden door bijvoorbeeld een afgebakende periode toe te voegen. Ons systeem zoekt dan alleen in de weergegeven toegangen op basis van de door u ingevoerde gegevens. Onderaan deze pagina vindt u een overzicht van alle toegangen met informatie over de Tweede Wereldoorlog op thema.
Hoe zoek ik naar beeldmateriaal over de Tweede Wereldoorlog?
Wij hebben al het beeldmateriaal bij elkaar geplaatst in een beeldbank. Het voordeel hiervan is dat u deze gelijk kunt bekijken. Klik hier voor het overzicht. Naast het (uitgebreid) zoeken via trefwoorden of periode kunt u ook de naam een maker van het beeldmateriaal toevoegen. Foto’s van bijvoorbeeld een bepaalde fotograaf zijn op deze manier snel te vinden.
Waar vind ik dossiers over collaboratie en de naoorlogse rechtspleging (CABR)?
Na de bevrijding zijn personen onderzocht op een mogelijke samenwerking met de Duitse bezetter. Deze onderzoeken zijn vastgelegd in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR).
Dit archief bevat onder andere:
- Verhoren en getuigenverklaringen;
- Rapporten van opsporingsdiensten;
- Uitspraken van bijzondere rechtbanken.
De papieren dossiers zijn alleen in te zien bij het Nationaal Archief in Den Haag. Het gedigitaliseerde deel is te bekijken bij alle provinciale archieven (RHC’s), waaronder het Gelders Archief. Klik hier voor meer informatie over het doen van onderzoek in het CABR.
Overzicht: welke oorlogsarchieven liggen bij het Gelders Archief?
In de depots van het Gelders Archief ligt veel uniek archiefmateriaal over de Tweede Wereldoorlog en de nasleep hiervan in Gelderland. Hieronder worden de belangrijkste toegangen getoond. Door op de titel van de toegang te klikken krijgt u meer informatie over deze toegang en kunt u doorklikken naar de inventaris. In de inventaris kunt u de archiefstukken in de toegang doorzoeken.
Dit zijn de belangrijkste toegangen (klik op de titel voor meer informatie):
Tijdelijk provinciaal bestuur Nijmegen (0044) en Lochem (0045)
Waarover gaat het?
Na de inval in Nederland werden de Staten-Generaal, de Provinciale en Gedeputeerde Staten en gemeenteraden ontbonden. De taken werden overgenomen door een Commissaris van de Provincie, bijgestaan door een bestuursraad. Na de slag om Arnhem bestond Gelderland uit een bezet gedeelte (september 1944 – april 1945) en een bevrijd gedeelte (vanaf september 1944).
Wat kunt u vinden?
In deze toegangen kunt u stukken vinden over hoe het tijdelijke provinciaal bestuur in beide gebieden functioneerde totdat de bestuurstaken weer naar de vooroorlogse situatie werden teruggebracht. De plaatsen Nijmegen en Lochem hebben niet betrekking op de standplaats van het bestuur, maar op de plek waar het archief was ondergebracht.
Waar kunt u dit vinden?
Klik hier voor het archief over het tijdelijk provinciaal bestuur Nijmegen (0044) met stukken over het bevrijde gedeelte van Gelderland.
Klik hier voor het archief over het tijdelijk provinciaal bestuur Lochem (0045) met stukken over het bezette gedeelte van Gelderland.
Stichting Gelderland 1940 (0047)
Waarover gaat het?
In 1940 werd in elke provincie (en in Rotterdam) een stichting opgericht ter herstel van materiele oorlogsschade. Dit werd gedaan door het verlenen van kredieten aan bedrijven en het toekennen van voorschotten aan particulieren. In Gelderland werd deze stichting opgericht op 27 mei 1940 en op 7 juni 1950 opgeheven.
Wat kunt u vinden?
In de toegang is correspondentie tussen de stichting en diverse instellingen als banken en het Ministerie van Financiën te vinden, maar ook goedgekeurde en afgewezen aanvragen voor defensie-schadekredieten, bedrijfskredieten en rentevoorschotten in afwachting tot inschrijving in het grootboek van de wederopbouw.
Waar kunt u dit vinden?
Klik hier voor het archief over de Stichting Gelderland 1940 (0047).
Militair Gezag in Gelderland (1037)
Waarover gaat het?
In het bevrijde gedeelte van Gelderland bestond het tijdelijke provinciale bestuur, dat onder de bevoegdheid van de geallieerde opperbevelhebber stond, uit de waarnemend Commissaris van de Koningin, het Engelse Civil Affairs Detachment 312 en het Militair Gezag (MG). Het MG was door de Nederlandse regering in Londen ingesteld om een gezagsvacuüm te voorkomen.
Wat kunt u vinden?
De stukken hebben betrekking op de drie voornaamste taken van het Militair Gezag: het verzorgen van contacten tussen plaatselijke overheden en geallieerde legerleiding via het Engelse Civil Affairs Detachment 312, herstel en handhaving van de veiligheid en uitvoering van het algemeen bestuur in afwachting van de terugkomst van de Nederlandse regering.
Waar kunt u dit vinden?
Klik hier voor het archief over het Militair Gezag in Gelderland (1037).
Hoge Autoriteit te Arnhem (1151)
Waarover gaat het?
De Hoge Autoriteit heeft een rol gespeeld in de bijzondere rechtspleging aan het einde en vlak na de Tweede Wereldoorlog. Hierbij waren de Bijzondere Raad van Cassatie en de tribunalen betrokken.
De tribunalen beoordeelden Nederlanders naar hun handelen gedurende de oorlog bij:
- het verlenen van steun of hulp aan de bezetter of diens handlangers;
- een eventueel lidmaatschap van de NSB of andere sociaaldemocratische of fascistische groepering;
- het halen van voordelen uit het optreden van de bezetting of de oorlogssituatie;
- het niet gehoorzamen aan maatregelen van de Nederlandse overheid i.v.m. oorlogsvoering.
De tribunalen deden uitspraken waarbij maatregelen werden opgelegd zoals internering, ontzetting uit bepaalde rechten en verbeurdverklaring van het vermogen. De Hoge Autoriteit bestudeerde de stukken en moesten ter goedkeuring van de maatregel hun fiat-executie geven. In steden waar een gerechtshof was, waaronder Arnhem, werd deze Autoriteit benoemd. In 1948 werden de tribunalen opgeheven. Hun taken werden overgenomen door een kantonrechter. De Hoge Autoriteit is blijven adviseren bij beroepszaken en gratieverzoeken.
Wat kunt u vinden?
In de toegang bevinden zich stukken die gaan over het verlenen en weigeren van fiat-executies, bronnen rondom verbeurdverklaringen en het herstellen van rechten en bronnen over overleggen tussen de Hoge Autoriteiten en andere instellingen.
Waar kunt u dit vinden?
Klik hier voor het archief over de Hoge Autoriteit te Arnhem (1151).
Secretarie gemeente Arnhem, afdeling Duitse Zaken (2133)
Waarover gaat het?
Een secretarie-archief bevat archiefstukken die zijn gemaakt of bewaard door de secretarie (de administratieve afdeling) van een gemeente. Deze bevatten informatie over alle onderwerpen die een gemeente regelt. In Arnhem lijkt er, hoewel hier geen zekerheid over bestaat, een speciale afdeling opgericht te zijn die zich bezighield met ‘Duitse zaken’.
Wat kunt u vinden?
Hieronder moet vooral gedacht worden aan stukken over schadevergoedingen voor huisvestingsproblemen van bijvoorbeeld rijksambtenaren. Meestal zijn deze problemen ontstaan door inbeslagnames van onroerend goed door de Duitse Wehrmacht.
Waar kunt u dit vinden?
Klik hier voor het archief over de Secretarie gemeente Arnhem, afdeling Duitse zaken (2133).
Naast de belangrijke toegangen zijn er tal van andere archieven binnen het Gelders Archief die variëren in grootte en onderwerp. Om u hier wegwijs in te maken is er een onderverdeling gemaakt in vier thema’s:
- De oorlogsjaren 1940 – 1945: dit betreft archiefmateriaal dat gevormd is tijdens de oorlogsjaren door gemeenten, (hulp)organisaties of andere instanties;
- De nasleep van de Tweede Wereldoorlog: dit betreft archiefmateriaal dat betrekking heeft op bijvoorbeeld naoorlogse berechting en wederopbouw;
- Herdenken en herinneren: dit betreft archiefmateriaal dat afkomstig is van verenigingen, waarvan sommige al tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn opgericht, dat als doel heeft de herinneringen aan de oorlogsjaren levend te houden door onder meer herdenkingen te organiseren;
- (Foto)collecties van particulieren en gemeenten.
Om te weten welke toegangen onderdeel uitmaken van welk thema, klikt u op onderstaand overzicht op het desbetreffende thema. Sommige toegangen hebben op meerdere thema’s betrekking. Deze staan dan onder allebei de thema’s. Voor een totaal overzicht zijn ook de meest belangrijke toegangen opnieuw opgenomen. Als u op een toegang geklikt heeft, kunt in de inleiding meer informatie over het onderwerp lezen. In de inventaris kunt u zien welke stukken dit archief bevat.
Thema 1: de oorlogsjaren 1940 - 1945
Archief van het tijdelijk provinciaal bestuur te Nijmegen (0044)
Archief van het tijdelijk provinciaal bestuur te Lochem (0045)
Stichting Gelderland 1940 (0047)
Het Nederlandse Rode Kruis, Kring Gelderland (0635)
Militair Gezag in Gelderland (1037)
Secretarie gemeente Arnhem, afdeling Duitse Zaken (2133)
Noodziekenhuis Tivoli te Arnhem (2172)
Zwarte avonden te Arnhem (2173)
Gematigde van het Nederlandsche Rode Kruis voor de Provincie Gelderland (2311)
Kunst Beschermingsdienst (toegangsnummer 2347)
Thema 2: de nasleep
Stichting Gelderland 1940 (0047)
Algemene Commissie voor Wederopbouw en Herstel in Gelderland (0075)
Commissie voor Wederopbouw en Herstel van de Zuidelijke Achterhoek (0076)
Commissie voor Wederopbouw en Herstel van de Betuwe (0077)
Commissie voor Wederopbouw en Herstel van het Land tusschen Maas en Waal (0078)
Commissie voor Wederopbouw en Herstel van de Veluwezoom (0079)
Commissie voor Wederopbouw en Herstel van het gebied van Zutphen en omgeving (0080)
Stichting Herstel Gelderland 1945 (0081)
Bijzondere Jeugdzorg (0688)
Centrale Stichting Herstel Betuwe (1036)
Militair Gezag in Gelderland (1037)
Hoge Autoriteit te Arnhem (1151)
Secretarie gemeente Arnhem, afdeling Duitse Zaken (2133)
Noodziekenhuis Tivoli te Arnhem (2172)
Kunst Beschermingsdienst (2347)
Studiefonds voor Oorlogsslachtoffers te Arnhem (2429)
Streekbureau voor de wederopbouw Veluwezoom-West (2870)
Thema 3: herdenken en herinneren
Stichting Beheer Collectie Airborne Museum (1604)
Algemeen Airborne Comité / Stichting Arnhems Airborne Comité (2170)
Airborne Cemetery Oosterbeek (2244)
Comité Voorbereiding Lekespel ‘Ik zal herrijzen’ te Arnhem (2273)
Stichting Airborne Comité Oosterbeek (2910)
Project Freedom Trail Arnhem (3265)
Stichting Lest We Forget (3314)
Interviews Slag om Arnhem (4087)
65e Airborne Herdenking (4152)
Stichting 1940-1945, afdeling Arnhem (4508)
Thema 4: (foto)collecties van particulieren en gemeenten
Fotocollectie Zilver Rupe (1532)
Collectie Jaquet (1534)
Fotocollectie Raaijen (1535)
Documentatiecollectie Tweede Wereldoorlog (1557)
Fotocollectie Tweede Wereldoorlog (1560)
Fotocollectie B.G. Ham (1570)
Fotocollectie Tweede Wereldoorlog en de gemeente Renkum (1579)
Foto- en filmcollectie Nico Kramer (1584)
Collectie Boeree (2171)
Collectie Haverhoek (2174)
Collectie M. de Jong (2354)
Collectie P.R.A. van Iddekinge (2370)
Collectie W. Teunissen (2691)
Collectie H.J. Eissen (2858)
Collectie H. van der Voort (2860)
Collectie L.P.J. Vroemen (2867)
Collectie Th. Peelen (2868)
Collectie Chr. Van Roekel (2869)
Collectie H. van der Vlist (2873)
Collectie G.J. van Boetzelaer (2879)
Foto- en filmcollectie Clous (2916)
Collectie P.E.E. vd Burgh (3004)
Collectie De Soet (3153)
J.J. de Haan (3307)
Filmcollectie Landheer (4007)
Filmcollectie gemeentearchief Arnhem (4008)
Filmcollectie gemeente Arnhem (4009)
Filmcollectie familie Meijnen (4051)
Filmcollectie Familie van Griethuysen (4055)
Filmcollectie voormalig gemeentearchief Renkum (4064)
Filmcollectie Van Huet Lindeman (4107)
Filmcollectie Heijerman (4176)
A.J. Gieling (4232)
Petter (4237)
Reinders (4238)
Fotocollectie Koekoek (4281)
Fotocollectie Emmy Andriesse (4291)
Fotocollectie Verwoest Oosterbeek door Johannes Leusden (4302)
Fotocollectie centrum Arnhem (4315)
Fotocollectie H.A.J. Jas (4351)
Fotocollectie Schaper (4406)
Fotocollectie familie Prinsen (4409)
Fotocollectie B.P. Bremer (4447)
Fotocollectie Jan van Eldik (4473)
Collectie W.P.J. Looijs (4475)
Videocollectie J.C.P. Bal (4558)
Bent u op zoek naar meer informatie over de Tweede Wereldoorlog in Gelderland?
- Zie de canons op de website van Mijn Gelderland.
- Kijk voor meer visuele bronnen op oorlogsbronnen.nl/provincie/Gelderland.
- Lees meer over vrijheid in Gelderland op de website van de provincie Gelderland, Gelderland herdenkt, Gelderse streken en Vrijheid in Gelderland.
- Op de website van Traces of War staan bezienswaardigheden in Gelderland vermeld die gelieerd zijn aan de Tweede Wereldoorlog.
- In Gelderland zijn verschillenden musea te vinden die gaan over de Tweede Wereldoorlog, zoals Airborne Museum Hartenstein, Het Vrijheidsmuseum en Oorlogsmuseum Niemandsland.
Westervoortsedijk 67-D
Openingstijden studiezaal