Leenkamerarchieven

Gelders Archief

U kunt niet direct zoeken in de Leenkamerarchieven

Wat is de bron?

Informatie over het eigendom van onroerend goed uit de tijd vóór de invoering van het Kadaster (1832) is soms moeilijk op te sporen. Een hulpmiddel kan het leenregister van een leenhof of leenkamer zijn. Een leenhof werd gevormd door een leenheer en zijn leenmannen. Leenheren (grootgrondbezitters) gaven grond, huizen of rechten in leen aan leenmannen, als dank of in ruil van krijgsdiensten. Een leenkamer werd door de heer opgericht om de uitgifte van de lenen en de inning van heergewaden goed te kunnen administreren. Heergewaden waren een geldelijke vergoeding aan de leenheer wanneer een nieuwe leenman werd aangesteld.  Met behulp van de door de leenheer opgestelde leenboeken/ leenprotocollen kan een opeenvolgende reeks ‘bezitters’ opgespoord worden.

Veel leengoederen werden in de loop der tijd erfelijk en de verwantschap werd vaak genoemd, zodat familiebanden met behulp van de leenboeken aardig gereconstrueerd kunnen worden. Bovendien gaan deze archieven veel verder terug dan de Doop-Trouw-Begraafboeken. Ook zijn ze van belang voor onderzoek naar veldnamen.

(Het leenstelsel werd in 1798 afgeschaft, maar de leenadministratie liep soms nog een aantal jaren door tot 1811. De leenman werd eigenaar, van een schadeloosstelling voor de leenheer kwam niets terecht.)

Welke informatie vind ik in deze bron?

Om de uitgifte van lenen en de inning van de heergewaden goed te administreren richtte de leenheer na verloop van tijd een leenkamer op. Het archief van de leenkamer kan bestaan uit:

  • Leenprotocollen of leenaktenboeken

De leengriffier van de leenheer schreef een afschrift van de leenakte in de leenprotocollen of leenaktenboeken. In deze leenaktenboeken staan de akten vaak in chronologische volgorde. Toevoegingen uit latere jaren werden er echter ook wel eens tussen geschreven. De bezegelde oorkonde van de belening werd aan de leenman uitgereikt en opgeborgen in diens eigen administratie, bijvoorbeeld een familiearchief.

In leenaktenboeken staan niet alleen de afschriften van leenakten maar soms ook o.a. testamenten (namen familieleden, woonplaatsen), volmachten (woonplaatsen), akten van bezwaring, akten van magescheid (verdeling van de boedel in legitieme porties bij afwezigheid van testament)

  • Leenrepertoria of leenregisters

Om te kunnen controleren wie welk leen bezat en of de leenman wel aan zijn verplichtingen had voldaan werden er soms leenregisters aangelegd, die geografisch waren ingedeeld. Onder de verkorte inhoud van de akte staan de opeenvolgende leenmannen.

Wat vind ik bij het Gelders Archief en wat niet?

  • Een overzicht van leenkamers met leenaktenboeken en leenregisters in Gelderland is te vinden bij de balie in de studiezaal van het Gelders Archief.

Hoe vraag ik het aan?
Bepaal eerst welk leenkamerarchief in aanmerking komt voor nader onderzoek.

  • Begin met de leenkamers die in de buurt liggen van het leengoed. Voor een compleet overzicht: Overzicht van leenkamers met leenaktenboeken en leenregisters in Gelderland (studiezaal GA, balie)
  • Vanwege hun uitgebreidheid en toegankelijkheid komen de gepubliceerde registers op diverse leenkamers in aanmerking:
    • Register op de Leenaktenboeken van het vorstendom Gelre en het graafschap Zutphen, het kwartier van Arnhem (S 4/1)
    • Register op de Leenaktenboeken van het vorstendom Gelre en het graafschap Zutphen, het kwartier van Nijmegen (S 4/4)
    • Register op de Leenaktenboeken van het vorstendom Gelre en het graafschap Zutphen, het kwartier van Zutphen (S 4/8)
    • Register op de Leenen van het Huis Bergh (S 4/3)
    • Register op de Leenen der bannerheerlijkheid Baer en der heerlijkheid Lathum (S 4/2)
    • Stichtsche, Gaasbeeksche en Overijsselsche Leenen gelegen in Gelderland (S 4/6)\
    • Leenregisters van de Proosdij van Emmerik (S 4/9)
    • De leen-, keurmedige en tynsgoederen van de Sint Salvator-abdij te Prüm in Gelderland (de leenkamer van Klarenbeek) (S 4/10)
    • Register op de Leenactenboeken van in Holland gelegen leenkamers betreffende leengoederen, gelegen in Gelderland (Studiezaal)
  • Zie ook het Register van de leengoederen van verschillende leenheren in het Graafschap Zutphen, 1699 - 1799: Een overzicht per ambt of plaats van lenen en aan welke leenkamers ze leenhorig zijn. Zie hiervoor het archief van de Staten van het kwartier van Zutphen (0005), inventarisnummer 248A, 248B en 249.
    Hiervan is een transcriptie met index: Tenten, M.V.T. (ed.), Register van leengoederen in de Graafschap Zutphen aangelegd in 1696/1697, publicatie Oost-Gelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijgeschiedenis (bibliotheeknummer S. 835, uitgave XLG-01)

Tips & trucs (hoe zoek ik)?

  • Voor leenkamers buiten Gelderland die lenen hadden in Gelderland:
    • Overzicht van leengoederen  van ‘buitenlandse’ leenkamers met lenen in de drie voormalige kwartieren in Gelderland, 1797, 1798 in het Bataafs Frans Archief (0016),  inventarisnummer 531
    • E.D. Eijken, Repertorium op de Overstichtse en Overijsselse leenprotocollen, 1379 - 1805, en wel voor Gelderland: deel 7, nummers 1727-1799 en deel 8, nummers 1800-1845
  • Bij hiaten in de leenadministratie is ontbrekende informatie soms terugvinden in de serie rekeningen in het Hertogelijk Archief (0001) en het archief van de Rekenkamer (0012) in verband met betaalde heergewaden
  • Er zijn in het verleden nogal eens processen gevoerd over geschillen betreffende lenen, leenvererving e.d. Deze kunt u vinden in de archieven van het Hof van Gelre en Zutphen (0124) en van de Leenkamer (0002), leenprocessen
  • De index en de leenregisters van de Leenkamer van Gelre en Zutphen zijn ook op cd-rom verkrijgbaar (met zoekfunctie)

Literatuur/ Nadere toegangen

  • Beelaerts van Blokland, W.A.  De praktijk van het leenrecht Leiden 1910
  • Beynum, J. van  Hoe werkt een leenkamer? Gens Nostra 37 (1982), p. 321-329
  • De Monté Ver Loren, J.P.H. en J.E. Spruit  Hoofdlijnen uit de ontwikkeling der rechterlijke organisatie in de Noordelijke Nederlanden tot de Bataafse omwenteling (Deventer, 1982)
  • Kort, J.C.  Leenkamers en genealogisch onderzoek voornamelijk in Holland. Gens Nostra 44 (1989), p. 445-448
  • Kort, J.C.  Overzicht van de leenkamers in Holland, Den Haag, 1987 (Publicatiereeks van het Algemeen Rijksarchief, nummer 1)
  • Mensema, A.J.  Repertoria op de registers van de particuliere leenkamers in Overijssel, 1400-1809, Zwolle, 1988 (Uitgaven van het rijksarchief in Overijssel, nr. 15-17)

Gepubliceerde leenregisters/repertoria in de Bibliotheek van het Gelders Archief

  • S336.1 (Vereniging Veluwse Geslachten) publikatie 217A & 217B Maren, J.W. van; Veldhuizen, A. van; Klaasen, R. (eds.); Register op de Lenen en Tinsen van het Huys Scherpenzeel (Barneveld 1995)
  • 6404 Woudenberg, H.M. van (ed.), Repertorium van de beleningen van het Huis Scherpenzeel (Scherpenzeel z.j)
  • 4488 Nieuwenhuis, W.H.M., Repertorium op de beleningen van de Hofsteden rond de Holevoet te Scherpenzeel (Het Voorde, het Clooster, Geitenbeek, Coutijs, Klein Lambalgen, Vlastuin en de Ruigehoef) (Scherpenzeel 1989)
  • 4297/ 2 Kort, J.C., Repertorium op de lenen van de graaf van Holland in Gelre 1279-1646 (Rotterdam 1987)
  • 4298 Kort, J.C.; Repertorium op de lenen van de graaf van Holland in Gelre 1279-1646. Vervolg (Rotterdam 1988)
  • 3920 Kort, J.C., Leenhoven van de heren van Vianen, 1292-1666 in: Ons Voorgeslacht 1985
  • III - 234 A (Band 8) Dösseler, E. en Oediger, F.W., Die Lehnregister des Herzogtums Kleve

donatie