Zegels, zegelgebruik en zegelaars

Gelders Archief

Het woord zegel heeft een dubbele betekenis. Het wordt gebruikt voor zowel de matrijs (het zegelstempel), als voor de afdruk hiervan in de een of andere zachtere substantie (bijvoorbeeld was).

Gebruik

Zegelafdrukken worden gebruikt om:

  1. een brief of acte te bezegelen, ter bekrachtiging van de inhoud ervan
  2. een document of een ruimte te verzegelen, dus af te sluiten
  3. kwaliteit of herkomst van een voorwerp of product te garanderen
  4. identificatie, bijvoorbeeld van een deurwaarder

Het gebruik van een persoonlijk zegel is al uit het verre verleden bekend. Men kent stenen zegelstempels en rolzegels waarmee in klei werd afgedrukt of afgerold. Jozef kreeg van de Farao diens zegel om in zijn naam te handelen (Gen: 41 vers 42). Met het zegel was men handelingsbekwaam. In de Hellenistische en Grieks-Romeinse tijd werd ook veel gezegeld. Het zegel was een herkenningsmiddel en legalisatie, zonder dat bij officiële stukken de rechtsgeldigheid dit beslist vereiste. Men kon een handtekening zetten en tevens een zegel opdrukken. Het zegel van de keizer (veelal een portretzegel) vertegenwoordigde meer een staatkundig machtssymbool.

In de vroege Middeleeuwen werd dit zegelgebruik overgenomen door paus, keizer, koningen, en rijksgroten. Later (vanaf de 13e eeuw) ook door de gewone adel. Zegels werden gebruikt door al diegenen, die oorkonden moesten afgeven en die moesten bekrachtigen. Het zegel kreeg de functie van de huidige handtekening.

In 1181 stelde paus Alexander III het zelfs verplicht, wilde een stuk juridische waarde hebben. De naam van de zegelaar moest in het betreffende stuk vermeld zijn en diens zegel moest aan het stuk hangen om het rechtsgeldig te laten zijn.

Een ieder die iets betekende in de middeleeuwse maatschappij had een zegel, mettertijd ook kloosters, kapittels, priesters, edelen, schout en schepenenen, burgers, boeren, geestelijke en wereldlijke vrouwen. Natuurlijk ook de steden, die vaak meerdere zegels voerden.

Het zegelstempel was strikt persoons- of instellingsgebonden, te herkennen aan een randschrift. Dit randschrift was het belangrijkste onderdeel van het stempel. Daaraan herkende men de eigenaar. Bij diens dood werd het zegelstempel gebroken of doorboord om misbruik te voorkomen. Ter meerdere beveiliging bevestigde men een kleiner zegel of contrazegel aan de achterzijde van het hoofdzegel. De straffen bij fraude waren bepaald niet kinderachtig.

Bij de gevangenname van Floris V werd diens zegel(stempel) 'ontwee' gebroken zoals bij Melis Stoke te lezen is.

Zegeltypen

Materiaal, kleur, vorm en bevestiging

In dit zegelproject van het Gelders Archief heeft men alleen met zegels te maken die hangen aan charters. Deze afdrukken zijn van was, gehard met hars. Een enkele keer heeft men te maken met loden zegels. De pausen gebruikten loden zegels.

Het merendeel van de zegels hebben de kleur, 'groen' maar dit is een benaming voor allerlei tinten bruin, groen of grauw. Vorsten gebruikten de kleur 'wit' evenals de dames. De adel zegelde vaak in rood, zoals ook de steden als deze hun 'grootzegel' gebruikten.

De vorm is bijna altijd rond. Kloosters zegelden ook vaak met een ovaal stempel, zo ook de dames. De grootte is wisselend, variërend van 14 tot 110 mm.

De bevestiging kon op verschillende manieren:

  1. Opdruk op het perkament; deze methode is zeer kwetsbaar
  2. Door de onderrand van de oorkonde gedeeltelijk los te snijden, een kerf in het perkament te maken, de losse reep daar door te halen en daaraan het zegel te bevestigen
  3. De meest gebruikte methode was, de onderkant van het perkament dubbel te vouwen (pliek), daar sneden in te maken om er (dus door twee lagen heen) stroken perkament, of koord door te rijgen. Zo konden er meer zegels aan een stuk bevestigd worden.

Literatuur

  • Erich Kittel
    Siegel
    Braunschweig-Klinkhardt en Biermann 1970
  • J.A. de Boo
    Familiewapens. Kentekens van verwantschap
    CBG-reeks nummer 22 (Den Haag 2008) 199 blz.
    ISBN 978-90-5802-058-1  € 17,50
  • J.H. de Vey Mestdagh
    Liber sigillorum
    ISBN: 90-6148-020-5
  • Mr. A.P. van Schilfgaarde
    Zegels en genealogische gegevens van de graven en hertogen van Gelre, graven van Zutphen
    Arnhem 1967
  • Toni Diederich
    Het graafschap en het hertogdom Gelre tijdens de bloeiperiode van het westerse zegel.
    Gelre, Gelders, Gelderland: geschiedenis en cultuur van het hertogdom Gelre
  • Toni Diederich
    Rheinische Stadtesiegel
    Neuss: Neusser Druckerei und Verlag
    ISBN: 3-88094-481-4
  • Stefan Frankewitz en G.H.A. Venner
    De zegels der steden en dorpen in het Overkwartier van Gelder
    Venlo 1987 ISBN 90 -6216-383-1
  • Corpus Sigillorum Neerlandicorum
    De Nederlandsche zegels tot 1300
    's Gravenhage 1937-1940
  • Wilhelm Ewald
    Rheinische Siegel
    Bonn 1931

 

donatie