Oud-Rechterlijke Archieven

Gelders Archief

Wat kunt u in Oud Rechterlijke Archieven (ORA) vinden?

De Oud Rechterlijke Archieven kunnen op vier verschillende manieren bemoeienis hebben gehad met uw voorouders, namelijk bij:

• Criminele rechtspraak
  Bij dit onderdeel vindt u informatie over uw voorouders als zij betrokken zijn geweest bij een misdrijf, die bestraft kon worden met een lijfstraf, in het ergste geval met de doodstraf (een ‘halszaak’)

• Civiele rechtspraak
  Bij dit onderdeel vindt u informatie over uw voorouders als zij een conflict hebben gehad met anderen bijvoorbeeld met hun buren

• Contentieuze rechtspraak
  Bij dit onderdeel vindt u informatie over uw voorouders als zij een overtreding hadden begaan die bestraft werd met een geldboete

• Voluntaire / vrijwillige rechtspraak
  Vóór 1811 waren er in Gelderland (bijna) geen notarissen. Als uw voorouders een akte wilden opstellen betreffende onder andere:
  • een testament
  • een boedelscheiding
  • een verkoop
  • een geldlening
  • huwelijkse voorwaarden
  • een voogdijstelling

  gingen zij – vrijwillig - naar een gericht
  De kans om informatie te vinden over uw voorouders is bij deze rechtspraak het grootst

• Bij welke rechtsinstellingen in Gelderland kunt u deze informatie vinden?
• Hoe vraagt u informatie uit de Oud Rechterlijke Archieven aan?
• Verfilming / Fichering
• Tips!
• Niet in het Gelders Archief maar elders
• Literatuur

Bij welke rechtsinstellingen in Gelderland kunt u deze informatie vinden?

Tot 1811 was Gelderland verdeeld in vele rechtsgebiedjes (circa 130) met onderling grote verschillen in rechtsmacht (jurisdictie). Er waren:

• Rechtsgebieden met hoge jurisdictie: een rechtsgebied met voluntaire, civiele, contentieuze en criminele rechtspraak
• Rechtsgebieden met lage jurisdictie: een rechtsgebied met voluntaire, civiele en contentieuze rechtspraak (dus geen criminele rechtspraak)

  
  Hoge én Lage Jurisdictie vindt u bij:

  • Het Hof van Gelre en Zutphen [toegangsnummer 0124]
  • Als rechtscollege oefende het Hof de criminele (hoge) rechtspraak uit voor delen van het Kwartier Veluwe en het Kwartier Zutphen of approbeerde het vonnis voor het Kwartier Nijmegen
  • Het Hof behandelde die civielrechtelijke zaken, waarbij een der partijen het competente gericht wantrouwde of zelf een gerichtslid was. Men diende dan een verzoek in bij de Landdag, het Hof gaf advies en benoemde een ordeldrager (opsteller van het vonnis)
  • Daarnaast was het een appélcollege in civiele zaken: men kon bij het Hof in beroep gaan tegen een vonnis van een lager rechtscollege. Over uitspraken in criminele zaken was geen hoger beroep mogelijk; als de verdachte had bekend was het bewijs geleverd
        Tot 1676 waren er nog andere appélmogelijkheden zoals bij de ‘klaarbanken' Bergh, Engelanderholt en op De Praest en de appellationgerichte Buren, Rijk van Nijmegen en Zutphen
  • De steden (voor schepenen)
    Steden hadden een eigen bestuur en rechtspraak. (bijvoorbeeld Arnhem, Doesburg, Hattem, Lochem, stad Doetinchem)
        N.B. De rechterlijke archieven van Elburg, Harderwijk, Nijmegen, Tiel, Wageningen en Zutphen zijn in die gemeenten
  • Het kwartier van Nijmegen (voor ambtman en 2 gerichtslieden uit de Ridderschap)
    het Ambt Rijk van Nijmegen, het Ambt Overbetuwe, het Ambt Nederbetuwe, het Ambt Maas en Waal, het Ambt Tieler- en Bommelerwaarden en het Ambt Beesd en Rhenoy)
  • De Hoge Heerlijkheden
    bijvoorbeeld de hoge heerlijkheden Doorwerth, Groesbeek, Millingen, Rozendaal

  
  Alleen Lage Jurisdictie vindt u: 

  • Op het platteland van het Kwartier Veluwe (landdrostambt Veluwe = scholtambten Ede, Barneveld, Nijkerk, Putten, Ermelo, Doornspijk, Heerde, Epe, Apeldoorn, Voorst) en (richterambt Veluwezoom = scholtambten Rheden, Brummen, Renkum)
        N.B. zie voor criminele rechtspraak: het Hof van Gelre en Zutphen
  • Op het platteland van het Kwartier van Zutphen (landdrostambt Zutphen [Steenderen, Ruurlo, Hengelo, Zelhem, Hummelo, Ambt Doetinchem] en scholtambt Zutphen [Vorden, Gorssel en Almen, Warnveld en Wichmond])
        N.B. men mocht alleen het crimineel vooronderzoek verrichten; proces en vonnis werden gedaan door het Hof van Gelre en Zutphen.
  • Op het platteland van het Kwartier Nijmegen: de dagelijkse heerlijkheden (in tegenstelling tot de hoge heerlijkheden)
  • De lage (of dagelijkse) heerlijkheden

Hoe vraagt u informatie uit de Oud Rechterlijke Archieven aan?

• Op studiezaal:
• Met behulp van het Overzicht Rechtsgebieden Oud Rechterlijke Archieven bepaalt u in welk rechtsgebied de woonplaats van uw voorouder viel. Bij elk rechtsgebied (ORA . . . ) wordt verwezen naar een toegangnummer
• Uit de kast met de blauwe toegangen neemt u de band met het door u gevonden toegangsnummer
• U kijkt in de inhoudopgave naar de aanwezige categorieën:
  • voluntaire of vrijwillige rechtspraak
  • civiele rechtspraak
  • contentieuze rechtspraak
  • criminele rechtspraak
• U maakt een keus aan de hand van een beschrijving en het daarbij horende inventarisnummer en vraagt deze per computer aan

Verfilming / Fichering

Een aantal overgedragen ORA’s zijn (gedeeltelijk) nog wel op film of fiche in te zien.
Raadpleeg hiervoor het Overzicht Rechtsgebieden Oud Rechterlijke Archieven.

Tips!

• op de website van het Gelders Archief is er de mogelijkheid om te zoeken in een gedeelte van de procesdossiers (civiel en crimineel) vóór 1811
• Soms zijn er nadere toegangen. De ene keer zijn deze als bijlagen aan de inventarissen toegevoegd, de andere keer zijn ze opgenomen bij de protocollen
• De Index Collectie Kranen is een nadere toegang op de testamenten op achternaam van de testateur/testatrice.
  • Deze toegang staat in de studiezaal, maar is zeer onvolledig
• Het is beter de protocollen door te nemen dan de minuten van de akten. Bij de minuten heeft u echter wel de volledige tekst van de akte
• Akten betreffende leengoederen en horige goederen zult u niet in de ORA's aantreffen omdat die niet voor het gewone gerecht werden gepasseerd 

Niet in het Gelders Archief maar elders

De onderstaande originele ORA's zijn in de desbetreffende streek- of gemeentearchieven:

• Elburg
• Harderwijk
• Hattem (stad en ambt)
• Tiel
• Wageningen

Literatuur

• Vries, W. de; De rechterlijke instellingen in Gelderland, Arnhem 1970
  • bibliotheek Gelders Archief, nr. 4334
• Overdijk, D.A.J.; De gewoonte is de beste uitleg van de wet. Een onderzoek naar de invloed van het Hof van Gelre en Zutphen op de rechtspleging in criminele zaken in het Kwartier van Nijmegen in de 17e en 18e eeuw, Nijmegen 1999 (werken Gelre no. 53)
  • studiezaal