Gids hertogelijk archief

Gelders Archief

Archief graven en hertogen van Gelre, graven van Zutphen

Zie in het algemeen over het Hertogelijk Archief:

  • Meij, P.J., Het archief van de graven en hertogen van Gelre, graven van Zutphen (Arnhem, 1977) – hierna 'Gids' genoemd
    • Te vinden in de studiezaal in de serie Blauwe banden, deel 0001.1
  • Van Gent, M.J., en Le Bailly, M.-C., Gids voor de landsheerlijke archieven in Gelre, Holland, Zeeland en het Sticht Utrecht. Bestuurlijke, economische en sociale geschiedenis voor 1500 (2003)
    • Beschikbaar bij balie studiezaal en in bibliotheek Gelders archief (S879)

Het Hertogelijk Archief is door de rol die de Gelderse vorsten in de geschiedenis van noordwest Europa hebben gespeeld, een belangrijke bron voor de geschiedenis van niet alleen het huidige Gelderland (ook op regionaal en lokaal niveau). Gelre strekte zich ook uit over grote delen van het huidige Limburg (tot zuidelijk van Roermond) en het aangrenzende Duitsland (Kreis Kleve, rond de steden Geldern, Goch, Viersen, Erkelenz, Straelen).
Hier onder vindt u informatie over de samenstelling, inhoud en toegankelijkheid van de diverse onderdelen van het archief.
Naar verwachting komt in de eerste helft van 2011 een inventaris op de site van het Gelders Archief beschikbaar.

Het Hertogelijk Archief (zoals bij ons aanwezig) omvat de volgende bestanddelen:

1. Het kernbestand: archiefblok 0001 en (gedeeltelijk) archiefblok 0243 (de 'charterverzameling')

In de Gids: 'afdeling A' (p. 10-32)

Dit is het hoofdbestanddeel. Het zijn de archivalia die (details daargelaten):

  • vanaf (voor) 1543 te Arnhem hebben berust. Dus hetgeen na de overgang van Gelre onder Habsburgs gezag als landsheerlijk archief werd aangetroffen; of
  • in 1632 vanuit Roermond naar Arnhem zijn overgebracht en daar zijn blijven berusten: archivalia die na de afsplitsing van het Gelderse Overkwartier (c. 1580) vanuit Brussel naar het archief van de (koninklijk-Spaanse) Gelderse Rekenkamer te Roermond waren overgebracht en voordien op diverse momenten vanuit Gelre naar Brussel waren verplaatst.

Deze archivalia stonden onder beheer van de auditeur-charterbewaarder van de Gelderse Rekenkamer te Arnhem. In de loop der tijd raakten ze vermengd met het archief van de Rekenkamer, en deels ook met andere bestanden. De Rijksarchivaris Jhr mr A.H. Martens van Sevenhoven heeft door zijn inventarisatie van het Rekenkamerarchief (1925; tegenwoordig blok 0012) het Hertogelijk Archief als het ware uit deze massa vrijgemaakt.

In dit kernbestand zijn twee onderdelen te onderscheiden:

A. Bloknummer 0243: de charterverzameling “van de Rekenkamer”, voorzover de charters door Martens van Sevenhoven aan het hertogelijk archief zijn toegedeeld.
De door de charterbewaarder mr G. van Hasselt en zijn opvolgers (vooral I.A. Nijhoff) in de 18e en 19e eeuw gemaakte beschrijving van de charterverzameling (Gids: “Toegang nummer. 3”; en pagina 11-13) is gekopieerd, verknipt en in fichevorm chronologisch per archief waartoe de charters behoren beschikbaar gesteld.

  • In de Blauwe Banden in de studiezaal zitten onder bloknummer 0243 de beschrijvingen van de charters die bij het Hertogelijk Archief en het archief van de Leenkamer horen, plus wat varia(zie de Toelichting in de Blauwe Banden).
    De Rekenkamer- en Leenkamer-charters in 0243 zijn (ook) via de inventarissen van die archieven (bloknummer 0012 resp. 0002) te vinden.
  • In de studiezaal is een lijst waarop per inventarisnummer is aangegeven, waar een charter ondergebracht is. (Veel is niet meer hier, maar verloren gegaan of naar elders overgebracht, bijvoorbeeld naar het RHCLimburg te Maastricht).

B. Bloknummer 0001: de overige archivalia uit het kernbestand (Gids, p. 16-32)
Nog steeds voorlopig beschreven en geordend volgens de door Nijhoff aangebrachte tamelijk willekeurige trefwoordenindeling (Zie Gids, p. IV Toegang 5 (tegenwoordig 0001) en p. 16-32). De meeste beschrijvingen zijn in de afgelopen jaren gemoderniseerd.

  • Belangrijkste bestanddelen:
  • de rekeningen (inventarisnummers 205-1358, 1374-1779; 14e-16e eeuw, onderverdeeld in de perioden:
    • tot 1473 (inventarisnummers 204-779)
    • 1473-1492 (inventarisnummers 780-824)
    • 1492-1543 (inventarisnummers 825-1358)
    • en rekeningen Overkwartier (14e-16e eeuw; inventarisnummers 1374-1779)
  • de tijnsregisters en -rollen en andere registers betreffende het domeinbeheer (14e-16e eeuw; inventarisnummers 46-51, 53-117, 128-140, 175, 179-200, 1780-1782
    Overigens zijn veel stukken betreffende het domeinbeheer, ook rekeningen, in het archief van de Gelderse Rekenkamer (bloknummer 0012) terecht gekomen omdat zij bij de lossing van verpande domeinen daar werden ingeleverd.
  • het archief Karel van Egmond (inventarisnummers 8-20 (de “XIV libri”, registers van minuten van uitgaande stukken, afschriften van deels oudere stukken, en varia; met chronologische toegang op fiches en eigentijdse toegangen (inventarisnummers 21-24)), 26, 29, 45, 118-123, 125, 126, 127, 142-169, 178, 1363-1367);
  • enkele diverse registers (inventarisnummers 25, 27, 28, 52, 124, 174, 1361) en oude inventarissen (inventarisnummers 6-7, 31-44);
  • voorts fragmenten van de archieven van (of soms ook : stukken betreffende) de hertogen:
    • Willem I (inventarisnummer 1369)
    • Reinoud IV (inventarisnummers 201-203)
    • Arnoud (inventarisnummer 4)
    • Adolf (inventarisnummer 1, 1359, 1360, 1362-1373)
    • Willem II van Kleef (inventarisnummer 1370)
  • en van de archieven van
    • de opeenvolgende Bourgondische besturen na 1473 (inventarisnummers 30, 141, 176)
    • de “Gelders-nationale” interimbesturen 1477-1490 (inventarisnummer 170-171).

2. Overige blokken (blokken 0236-0242)

Aanwinsten vanaf 1884, afkomstig uit het voormalig kasteel te Buren (blokken 0236 en 0237)
Zie Gids, p. 33-39: “Afdeling B”

Uit het hertogelijk archiefdepot in het kasteel te Grave (dat na 1473 in handen van de Egmonds, graven van Buren was gekomen) kwam een gedeelte van het archief op het kasteel te Buren terecht; en kwam zo in het bezit van de (Oranje-)Nassaus.

  • Na afbraak van het kasteel te Buren belandden de daar berustende archivalia tenslotte bij het Nationaal Archief te ‘s-Gravenhage.
    • Aanwinst Buren 1884 (blok 0236)
      De stukken die in 1884 door de algemene rijksarchivaris Van Riemsdijk aan het Rijksarchief in Gelderland zijn toegewezen als zijnde onderdeel van het Hertogelijk Archief. Een globale 19e eeuwse toegang is beschikbaar (zie Gids, p. VI Toegang 13 (tegenwoordig 0236) en p. 37-38).
      Ongeveer 30 charters (1277-1472)
      * Rekeningen van rentmeesters en richters, papier en perkament (rollen), eind 13e eeuw – c. 1470
      stukken betreffende alle aspecten van het landsheerlijk bestuur, overwegend 1400-1490
    • Aanwinsten Buren 1927-1960 (blok 0237)
      Bevat latere aanwinsten die langs verschillende wegen (meest via de archieven van de Nassause Domeinen) uit Buren in Arnhem beland zijn. Per jaar van aanwinst beschreven in een aparte toegang (zie Gids, p. VII Toegang 17 (tegenwoordig 0237) en p. 38-39)
      * Losse charters en stukken 1250-1524

Aanwinsten 1940-1977 (blok 0238)
Tot 1940 werden kleinere aanwinsten gewoonlijk in de “Afdeling A” (het kernbestand) ingevoegd. Daarna werden ze apart gehouden, in afwachting van de definitieve ordening van het archief. De stukken zijn van zeer uiteenlopende aard en herkomst en beslaan de periode begin 14e – 16e eeuw. De toegang (zie Gids p. VII Toegang 18 (thans: 0238) en p. 40-44 en 58-61, “Afdeling C”en “Afdeling F”) is ingedeeld op volgorde van aanwinst.
Belangrijk zijn:

  • de aanwinsten uit het Hauptstaatsarchiv Düsseldorf (tijdens de personele unies met Gulik buiten Gelre gebrachte oorkonden en registers) (aanwinsten 1941 en 1953.III; charters en losse stukken 1290-1392, 1436, 1539; registers, archief Willem I en (een beetje ) Reinoud IV, (uitgegeven door Van Doorninck) en Reinoud II (“register Anglia”, 1333-1340)
  • de diverse aanwinsten uit het archief van de Hoge Raad van Adel (1948, 1951; overwegend archief Karel van Egmond; in feite retourneringen uit de Collectie Van Spaen)
  • de in 1953 uit Brussel verkregen rekeningen (1346/47 – 1457-1459)
  • de in 1953 naar het hertogelijk archief overgeplaatste stukken betreffende de periode 1538-1543


Münchense Charters (blok 0239)
Via Gulik in het Wittelsbacher Geheimes Hausarchiv te München terechtgekomen en in 1949 terugverworven. Toegang in vorm van regestenlijst (Zie Gids p. VIII Toegang 19 (tegenwoordig 0239) en p. 45-49 “Afdeling D”.

  • Circa 100 charters, waaronder de belangrijkste landsheerlijke staatsstukken, 1107-1529


Archief hertogin-pretendente Mechteld (1336-1382) (blok nr 0240)
Deels uit Düsseldorf, deels uit München teruggekomen (1941, 1949). Inventaris door Martens van Sevenhoven (“afdeling E”, zie Gids p. VIII Toegang 20 (tegenwoordig 0240) en p. 49-51, “Afdeling E”). De regesten waarnaar in de toegang wordt verwezen, zijn in 1944/45 verloren gegaan.

Varia (blok 0241)
Stukken van allerlei herkomst, in de loop der tijd hier ondergebracht (ook uit blok 0001). 14e-16e eeuw. Een gedetailleerde toegang (beschrijving op stuksniveau) is beschikbaar. Veel bijlagen bij (deels verloren gegane) rekeningen. Voor het overige doet het materiaal de betiteling eer aan. (zie Gids p. VIII Toegang 22 en p. 7 en 58).

Oostenrijkse stukken (Aanwinst 1892) (blok 0242)
Verkregen uit de in 1891 door Oostenrijk aan Nederland afgestane archivalia, deel van oorspronkelijk (1794) uit Brussel naar Wenen getransporteerd archief. Slechts zeer gedeeltelijk hertogelijk archief. Toegang op stuksniveau beschikbaar.

  • Originelen (1286-1506) en
  • Afschriften (1438-1556)

3. Wat er niet (meer) is

Het bij Gelders Archief bewaarde Hertogelijk Archief is maar een rest van wat er ooit geweest moet zijn. Van belang zijn dan ook de oude inventarissen van hertogelijke archivalia, waarin voor een (belangrijk) deel stukken zijn beschreven die nu niet meer aanwezig zijn.
Zie hiervoor met name: Gids, Lijst van toegangen, nummer 12 (p. VI en p. 31-32; inventaris hertogelijk archiefdepot te Grave, 1540); nummer 14 en nummer 15 (p. VI-VII en 34-37; inventarissen archiefdepot te Buren). Deze oude toegangen zijn in een gemoderniseerde versie op fiches beschikbaar gemaakt.
Zie voorts de hierna onder archiefblok 0001 genoemde oude inventarissen.

Onderzoek dient natuurlijk ook steeds te worden aangevuld met onderzoek in archieven van vorsten, steden (binnen en buiten Gelre), en andere archiefvormende instellingen, waarmee de Gelderse landsheren betrekkingen onderhielden, of (anders gezegd) ook betrokken waren bij het onderwerp waarin u als onderzoeker geïnteresseerd bent.

 

donatie