Geschiedenis van Gelderland

Jaren

Nederland

Gewest/Provincie

‘Soevereiniteit'

‘Dagelijks Bestuur'

Kernarchieven met hun nummers

11e eeuw

Stamvader Gerard de Vlaming

Gelre leen van de Duitse Keizer

1135-1183

Hendrik I èn graaf van Gelre èn graaf van Zutphen

Landsheer met advies van de landsheerlijke raad (ambtenaren en edelen)

1233

Arnhem stadsrechten

- Oud-archief Arnhem, 1255-1851 (2000)
- Oud Rechterlijk Archief Arnhem, 1293-1811 (2003)

  1339

Graaf Reinald II verheven tot hertog van Gelre

Toenemende economische en politieke macht van de steden

Landsheer, met advies van de hertogelijke raad (ambtenaren en edelen)

- Graven en Hertogen van Gelre, 1306-1543 (0001, 0236-0243); in 0001 de Rekeningen vanaf 1313

1407

Hertogdom verdeeld in 4 kwartieren

1423-1465

Arnold van Egmond eerste ‘gekozen’ hertog; in ruil krijgen steden en ridderschap meer privileges

- Landdagen: vergaderingen van de kwartieren gezamenlijk (eerst incidenteel)
- Kwartiers-dagen: vergaderingen van de staten van de kwartieren apart (eerst incidenteel)

- Landdagen van Staten en Steden in Gelre en Zutphen, 1423-1584

- Kwartiersdagen: vaak te vinden in de stedelijke archieven Arnhem, Nijmegen en Zutphen

- zie voor diverse kwartiers- en landdagrecessen ook: Handschriftenverzameling (0508)

1473-1492

Streven naar absolute macht en een centrale regering

Hertog Arnold verpandt tegen de zin van Ridderschap en Steden het Hertogdom Gelre aan Karel de Stoute van Bourgondië 

Bourgondisch intermezzo:

- Karel de Stoute

- Maria van Bourgondië.

- Maximiliaan van Oostenrijk (= Habsburg)

- Landsheer vertegenwoordigd door stadhouder

- Conseil Privé (staatzaken)

- Parlement van Mechelen (juridische zaken)

- Rekenkamers (administratie)

1492-1538

Hertog Karel van Gelre

Strijd met het Bourgondisch-Habsburgse huis (Philips de Schone, Karel V)

1538

Hertog Willem van Kleef

1543

De 17 Verenigde Nederlanden lid van de ‘Bourgondische Kreits’

Verdrag van Venlo: Hertogdom Gelre en Graafschap Zutphen met instemming van de staten overgedragen aan Karel V 

Landvoogd met

- Raad van State (advies)

- Geheime raad (wetten)

- Raad van Financiën (toezicht rekenkamers)

Stadhouder en Hof van Gelre en Zutphen

- Hof van Gelre en Zutphen, 1543-1795 (0124)

- Rekenkamer, 1543-1795 (0012)

1568-1648: 80-jarige oorlog

1581:‘Plakkaat van Verlatinghe’

Anjou, Leceister, al gauw de Staten van elk gewest in de Verenigde Nederlanden

- Doop- Trouw- Begraafboeken, soms vanaf ong. 1530

1579

Unie van Utrecht: Republiek der 7 Verenigde Nederlanden

‘Vorstendom Gelre en Graafschap Zutphen’

De Staten = ridderschap en steden van de Kwartieren Nijmegen,

Arnhem (Veluwe)  en Zutphen

- Landdag: vergadering van de 3 kwartieren samen

( ‘gewone’ 2x /jaar)

- Kwartiersdag:

vergadering van de kwartieren apart (‘gewone’ 2x/jaar)  

Naast justitiële taken:

- Het Hof van Gelre en Zutphen (‘Stadhouder, Kanselier en Raden’)

Belangrijk: brieven van en aan Het Hof

Beperkt DB voor elk Kwartier:

- Colleges van Gedeputeerde Staten

Soms samen:

- Staten Kwartier Nijmegen en hun gedeputeerden, 1574-1805 (0003)

- Staten Kwartier Veluwe en hun gedeputeerden, 1592-1805 (0008)

- Staten Kwartier Zutphen en hun gedeputeerden, 1592-1805 (0005)

- Ridderschap Kwartier Nijmegen, 1660-1794 (0004)

- Ridderschap Kwartier Veluwe 1675-1810 (0009)

- Ridderschap Kwartier Zutphen, 1598-1794 (0006)

- Gecommitteerden  van Gelderland ter Generaliteit, 1628-1794 (0010)

1648 vrede van Munster

de Republiek door Philips IV erkend

1675-1702
1748-1759
1766-1795

‘Regerings-reglementen’: meer macht stadhouder bij benoemingen

1795

Uitroeping Bataafse Republiek

Gewest Gelderland

- ‘Provisionele vertegenwoordigers van het volk van Gelderland’

Provinciaal College van Algemeen Welzijn, Politie (= binnenlands bestuur) en Finantie

- Bataafs-Franse Archieven, 1795-1813 (0016)

- Hof van Justitie 1795-1802 (0124)

1796

Bataafse Republiek: één en ondeelbaar

1^e Nationale Vergadering namens het ‘Bataafse volk’

1798

Staatsgrepen
‘Uitvoerend Bewind’

Departement van den Rhijn; Intermediair Administratief Bestuur

- Einde van de gewestelijke soevereiniteit: einde van de Staten der Kwartieren; einde  Kwartiersdagen en Landdagen

1801/1802

Departement Gelderland

Gelderland krijgt stukje autonomie terug op bestuurlijk en wetgevend terrein

1806/1807

Koninkrijk Holland

Landdrost bijgestaan door College van assessoren en kwartierdrosten

Vazalstaat van Frankrijk

1810

Inlijving bij het Franse Keizerrijk

Département van l’ Issel-Supérieur;

- Landdrost > Prefect

- Assessoren > Raad van prefecture

Franse Keizerrijk

- Burgerlijke Stand, 1811-1952 (0207)

- Notariële Archieven, vanaf 1811 (0168)

- Nieuw Rechterlijke Archieven (0232):

Hof van Assizen te Arnhem, 1811-1838,

Vredegerecht en Rechtbank Enkele Politie, 1811-1838, Rechtbank Eerste Aanleg, 1811-1838

1813

Instorting Franse Keizerrijk

Gedelegeerd Prefect vervangen door 2 Commissarissen Generaal

1814

Koninkrijk der Nederlanden

Provincie Gelderland

Provinciale Staten (ridderschap en steden)

- Gouverneur / Commissaris en Gedeputeerde Staten

- Provinciale Staten van Gelderland, 1814-1964 (0038)

- Gedeputeerde Staten van Gelderland, 1814-1950 (0039)

- Gouverneur/Commissaris d. Koning(in), 1813-1950 (0040)

- Kabinet Gouverneur/Commissaris, 1825-1949 (0041)

- Kwartierscommssarissen / Hoofdschouten/ Districtscommissarissen, 1813-1850 (0046)

1838

- Gerechtshof Arnhem (in WOII verloren)

- Arrondissements-rechtbanken Arnhem,  Nijmegen, Zutphen en Tiel (div.nrs.)

- Kantongerechten (div.nrs.)

1839

Koninkrijk Nederland

1848

Grondwet-

Provinciewet 1850:

- einde standenvertegen-woordiging, - beperkte macht CdK

Secretariearchief Arnhem, 1851-1859 Secretariearchief Arnhem, 1917-1979

1940-1945

Nederland door Duitsland bezet

Vazalstaat van het Duitse Rijk

Tijdens de bezetting:

- Commissaris en bestuursraden

- Burgermeester en wethouders

Na de slag om Arnhem:

- Tijdelijk provinciaal bestuur Nijmegen (bevrijd gedeelte), 1944-1945 (0044)

- Tijdelijk provinciaal bestuur Lochem (bezet gedeelte), 1944-1945 (0045)

- Militair Gezag in Gelderland, 1944-1946 (1037)